Kişiliğin Boyutları: Beş Faktör Kişilik Kuramı

beş faktör kişilik kuramı, kişiliğin 5 boyutu, kişiliğin boyutları, beş faktör kişilik kuramı nedir, robert mccrea ve paul costa

Kişiliğin Boyutları: Beş Faktör Kişilik Kuramı
30 Ağustos 2016 Salı 22:50

Türkçede, günlük dilde kullanılan kişiliği zayıf ya da kişilik sahibi gibi deyimler duyarız. Hatta bu deyişlerle bazı insanları tanımlarız. Peki, bir sıfatlandırma aracı olarak kullandığımız kişiliğin psikolojideki bilimsel karşılığı nedir?

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki psikologların üzerinde hemfikir olduğu ortak bir kişilik tanımı yoktur. Belirli yapı taşları ortak olmak şartıyla çok sayıda tanıma rastlamak mümkündür. Bununla birlikte bir tanıma yer verecek olursak kişiliğe, bireyin iç ve dış çevresiyle kurduğu, diğer bireylerden ayırt edici, tutarlı ve yapılanmış bir ilişki biçimi diyebiliriz (Cüceloğlu, 2015). Burada üzerinde durulması gereken yapı taşları ayırt edici, tutarlı ve yapılanmış olmasıdır. Eğer bir özellik kişiyi diğerlerinden ayırıp kendine has yapamıyorsa, tutarlı davranmayıp değişebiliyorsa, belirli bağlantılar içerisinde bir örüntü oluşturmuyorsa bunu kişiliğe dahil edemeyiz. Kişiliğin meydana gelmesinde hem doğuştan getirdiğimiz özellikler hem de yaşantılarımız yoluyla edindiğimiz bilgiler önemli rol oynar. Kişilik konusu psikologlar tarafından hayli ilgi görmüştür ve sayısız araştırmada yer almıştır. Araştırmalardan bazılarının çapı genişleyerek kuramlar haline gelmiştir. Kişilikle ilgili kuramları kategorize edecek olursak dört bölümden bahsedebiliriz: Psikodinamik kuramlar, davranışçı ve bilişsel kuramlar, araştırma odaklı kuramlar, varoluşçu kuramlar (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012). "Beş Faktör Kişilik Kuramı" bu kuramlardan araştırma odaklı kuramlar arasında yer almaktadır.    

Kişiliğin Boyutları

Robert McCrea ve Paul Costa tarafından geliştirilen kuramın çalışmaları 1970’li yıllarda başlamıştır. 1983-1985 yılları arasında çalışmalar meyve vermiş ve kişiliğin beş boyutu olduğu keşfedilmiştir. Bu boyutları ölçebilmek amacıyla aynı araştırmacılar tarafından Beş Faktör Kişilik Envanteri geliştirilmiştir. Bu model birçok psikolog tarafından benimsenmiş, farklı dillere ve kültürlere uyarlanarak çok sayıda araştırmada kullanılmıştır. Araştırmalarda kuramın sadece batı kültürlerine özgü olmadığı, farklı kültürlerde de tutarlı olarak ortaya çıktığı sonucuna varılmıştır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).   Robert McCrea ve Paul Costa’nın çalışmaları sonucu ulaştıkları 5 kişilik özelliği şunlardır: dışadönüklük, nevrotizm (duygusal tutarsızlık), deneyime açıklık, uyumluluk, öz-disiplin.

* Dışadönüklük: Dışadönük olan bireyler atılgan, aktif, şakacı, enerjik, iyimser, eğlenceden hoşlanan, arkadaş canlısı, kolay iletişim kurabilen, heyecan ve coşkuyu tercih eden, ani karar verip atak davranabilen, tehlikeli durumlara atılmaktan çekinmeyen bununla birlikte duygularını kontrol etmede ve kendine engel olmada zorlanabilen kişilerdir (Tatlılıoğlu, 2014).

* Nevrotizm: Nevrotik kişilikteki bireyler kronik yorgunluk, baş ağrısı, uyuyamama, görme güçlükleri, iştahsızlık vb. gibi çeşitli rahatsızlıkların birinden ya da birkaçından şikayetçidir (Tatlılıoğlu, 2014). Güvensiz, kendine acıyan, gergin, kaygılı, günlük hayatta sıkça stresle mücadele etmek zorunda kalan kimselerdir (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).

* Deneyime açıklık: Bu kişilikteki bireyler bağımsız düşünebilen, gelenekleri sorgular yapıdadırlar. Genelde hassas, esnek, yaratıcı, kültürlü, entelektüel olma ve sanatsal düşünme gibi özellikler taşırlar (Tatlılıoğlu, 2014).

* Uyumluluk: Uyumluluk özelliğine sahip insanlar uysal, güvenilir, kibar, dürüst, yardımsever, bağışlayıcı, cömert, kabul edici ve iyi huylu insanlardır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012; Tatlılıoğlu, 2014).

* Öz-disiplin: Bu kişilikteki bireyler çalışkan, dakik, iyi organize olmuş, hırslı ve azimli insanlardır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).

Bu özellikler herkeste istisnasız bulunmaktadır. Aslında hepimiz biraz nevrotik, biraz dışadönük, biraz da uyumluyuzdur. Tek fark her bireyde bu özelliklerin çeşitli oranlar halindeki kombinasyonlar olarak bulunmasıdır. Dünyanın ilk gününden bu yana ve gelecekte tüm insanların adedince kombinasyon vardı ve var olmaya da devam edecek.  

Kaynakça:

Cüceloğlu, D. (2015). İnsan ve davranışı: psikolojinin temel kavramları. İstanbul: Remzi Kitabevi.

Tatlılıoğlu, K. (2014). Üniversite öğrencilerinin beş faktör kişilik kuramına göre kişilik özellikleri alt boyutlarının bazı değişkenlere göre incelenmesi. Tarih Okulu Dergisi, 7(17), 939-971.

Yazgan İnanç, B. ve Yerlikaya, E.E. (2012). Kişilik kuramları. Ankara: Pegem Akademi.

Rukiye AYDIN

Yıldız Teknik Üniversitesi - Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Bölümü/3. sınıf


İlgili Galeriler
Yorum Ekle
İsim
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
Erdem - 1 yıl önce
6.'yı açıklamayı unutmuşsunuz.
Açıklık