Ayırıcı Özellik Yaklaşımı: Gordon Allport

Gordon Allport, ayırıcı özellik, ayırıcı özellik yaklaşımı, Gordon Allport’un kuramı, işlevsel otonomi, proprium, kendilik

Ayırıcı Özellik Yaklaşımı: Gordon Allport
28 Ocak 2017 Cumartesi 19:19

 

“Eğilimler kesinlikle her zaman tutarlı değildir. Olsaydı ne kadar sıkıcı olurdu ve hiç tutarlı olmasalar ne büyük karmaşa yaşanırdı!”

Gordon Allport

Genç Allport Freud’la tanışmak üzere Viyana’ya gelmişti. Sonuçta o psikanalizin babasıydı ve başarılı bir psikoloji öğrencisi olarak onunla tanışmalı ve sohbet etmeliydi. Ne var ki ne konuşması gerektiğine bir türlü karar veremiyordu. Freud ile tanışınca birden aklına ilk gelen şeyi yani sabah tramvayda gördüğü kirlenmekten çok korkan çocuğu anlattı. Freud Allport’un hikayesini sonuna kadar dinledi. Ona ‘O küçük çocuk siz miydiniz?’ diye sordu. Freud bu soruyu sorarken Allport’un niyetinin tramvaydaki çocuğun korkusundan bahsetmek değil kendi çocukluk korkularını dışa vurduğuna dikkat çekmeyi amaçlamıştı. Aralarında yaşanan bu kısa anı Allport’un kuramında oldukça etkili olmuştur. Bu konuşmadan sonra Allport psikanalizin bilinçdışına fazla odaklandığı için davranışların altındaki asıl nedenleri kaçırdığı sonucuna varmıştır ve kendi anlayışına bambaşka bir yol çizmiştir.

Gordon Allport şüphesiz kişilik üzerine yaptığı çalışmalarla psikoloji dünyasına adını büyük harflerle yazdırmayı başarmış bir kuramcıdır. Kuramı araştırma odaklı kuramlar arasında yer almaktadır ve kişiliği açıklarken ayırıcı özellikler üzerinde durmuştur. Daha sonra ‘ayırıcı özellik yaklaşımı’ olarak adlandırılmıştır. Kişiliği ‘bireyin kendine özgü düşünce ve davranışını belirleyen psikofiziksel sistemlerinin dinamik örgütlenmesi’ şeklinde tanımlamıştır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).

Allport’un amacı insanların kişilik özelliklerinin temellerini belirlemek ve bu özelliklere hangi insanın ne kadar sahip olduğunu tespit etmekti (Burger, 2006). Bunu yaparken insanları katı bir şekilde sınırları çizilmiş kişilik sınıflandırmalarına sokmak yerine herkesi kendi içinde, kendine ait özelliklerin nasıl bir araya geldiklerini inceleyerek yapmayı tercih etmiştir (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012). Bununla birlikte temel yapıtaşları keşfedilebilir ve ölçülebilir yapıdadır.

Allport kişiliği birçok kuramcıdan farklı ele almıştır. Örneğin Sullivan’a göre birey eğer toplum içinde yaşamıyorsa bir kişiliğe sahip olamaz. Allport Sullivan’ın öne sürdüğünün aksine örneğin tek başına ıssız adada yaşayan bir bireyin de toplum içinde yaşayan bireyler kadar gelişmiş bir kişiliğe sahip olabileceğini söylemektedir (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012). Freud’un kuramında sıklıkla üzerinde durduğu bilinçdışı süreçlerin tam aksi bir görüşü savunmaktadır. Güdüler konusunda da Freud’a katılmayarak yetişkin ve çocuk güdülerini birbirinden ayırmıştır (Burger, 2006).

Gordon Allport’un üzerinde durduğu şu başlıkları ele alırsak kuram hakkında yeterli düzeyde bilgiye sahip olmuş oluruz: Güdüler, ayırıcı özellik, işlevsel otonomi ve proprium (kendilik kavramı).

Gordon Allport’un Güdülere Bakış Açısı

Allport’un kuramı Freud’un güdüler hakkındaki görüşlerine tamamen karşı çıkmamak ve belirli noktalarda katılmakla birlikte önemli farklılıklar içermektedir. Bu farklılıkları 4 madde ile açıklamak mümkündür (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012):

- Allport’a göre güdülerde güncellik gerekmektedir. Geçmişte davranışları belirlemiş olan güdüler bugün hala var olabildiği sürece bir anlam ifade eder. Kişiliği geçmiş yaşantılardan bağımsız ele almıştır.

- Güdüleri cinsellik ya da saldırganlık gibi iki veya sınırlı sayıda güdülere indirgememiştir. Allport’a göre güdülerin karmaşık bir yapısı vardır ve çok fazla sayıdadır.

- Bireyin ileriye dönük beklentileri ve hedefleri güdülenmelerde etkisi göstermektedir.

- Güdüler kişiye özgüdürler ve somut bir biçimde ifade edilmeleri gerekir.

Ayırıcı Özellik Kavramı

Ayırıcı özellik bireyin çeşitli durumlar karşısında benzer şekillerde davranma eğilimini ifade eden bir kavramdır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).  Örneğin bir kişi temel olarak içine kapanık özelliğe sahipse okulda da, iş yerinde de, evde de benzer davranışları sergileyecektir. Bu özellik bireyin ayırıcı özelliğidir. Ayırıcı özellikler kişiliğimizde temel yapı taşlarıdır, tutarlı, dayanıklı ve oldukça genellenmiştir (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).

Allport ayırıcı özellikleri betimlerken 8 kriter önermiştir (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012):

- Ayırıcı özellikler kurgu olan bir kavram değildir. Varoluşumuzda yaşamsal bir faaliyeti vardır.

- Alışkanlıklarla aynı anlamı taşımaz. Ayırıcı özellikler çok daha fazla genellenmiştir.

- Çevresel bir uyaranın harekete geçirmesini beklemeye gerek kalmadan ayırıcı özellikler kendini ortaya çıkaracak davranışlar sergilemeye eğilimlidir.

- Ayırıcı özellikler deneysel olarak sınanabilirler.

- Ayırıcı özellikler katı sınırlarla birbirlerinden ayrılmasalar da görece bağımsızdırlar. Bununla birlikte bir bütünün parçası olduklarını da unutmamak gerekir.

- Ayırıcı özellikler toplumun yapısına göre şekillenen sosyal ahlaki normlar değillerdir.

- Ayrıcı özelliklerin hem kişisel hem de evrensel boyutları bulunmaktadır.

- Bazen birey ayrıcı özellikleriyle tutarlı olmayan davranışlar sergileyebilir. Bunlar ayırıcı özelliğin varlığını yok saymaz.

İşlevsel Otonomi

İşlevsel otonomi Allport’un güdülerle ilgili görüşlerini de içine alan aynı zamanda ayırıcı özelliklerin temelini oluşturan daha kapsamlı bir kavramdır. Bu kavramı bir örnekle şu şekilde açıklayabiliriz: çok istediği seyahate çıkmak için para biriktiren bir kimsenin yeterli parayı topladıktan sonra bile para toplamaya devam etmesi. Para ihtiyacı yani davranışı güdüleyen gereksinim ortadan kalkmasına rağmen davranış yani para biriktirme eylemi hala devam etmektedir. Bu artık bireyde işlevsel bir otonomi haline gelmiştir.

Allport’a göre iki işlevsel otonomi vardır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012):

- Israrlı işlevsel otonomi, zaman içinde nörolojik olarak devam ettirici özelliklere sahiptirler. Bir bireyin her gün aynı saatte yatıp her gün aynı saatte kalkması buna örnek verilebilir.

- Kazanılmış işlevsel otonomi, zaman içinde benlik ile kişisel olarak devam ettirici özelliklere sahiptirler. Kişinin sonradan kazanılmış tutumlarını, ilgilerini, niyetlerini, değerlerini içerir. Benlik imajı ve gelişim için tutarlılığı sağlayan, kişinin amaçları ve değerleri doğrultusunda dünyayı algılamasını ifade eder.

Proprium (Kendilik Kavramı)

Allport’a göre proprium kişiliğin olumlu, yaratıcı, gelişmeye ve ilerleme eğilimli olan, olumsuz ve engelleyici faktörleri içermeyen, kişiliğin merkezini oluşturan ‘ben’ kısmıdır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012). Bireyin, kişiliğin bütünleştirici ve örgütleyici görevini üstlenmiştir.

Proprium kavramının yedi boyutu vardır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012):

- Bedensel kendilik duygusu

- Öz kimlik duygusu

- Öz saygı duygusu

- Öz-uzanım duygusu

- Kendilik imajı

- Rasyonel baş edici benlik duygusu

- Benlik arayışı

Eleştiriler ve Değerlendirme

Allport birçok kuramcının aksine ruhsal açıdan sağlıklı bireylerle çalışmış ve araştırmalarını klinik alan dışında yürütmüştür. Bu sayede kişilik araştırmalarının akademik ortama taşınabilmesi imkanı doğmuştur (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012). Kişilik üzerinde oldukça titiz çalışmış ve çalışmalarında 49 tane farklı kişilik tanımı incelemiştir (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).

Oldukça üretken ve yerleşik kanılardan farklı fikirleri öne süren bir kuram olsa da uygulayıcılar açısından pratik bir kuram olduğu söylenememektedir. Kuramın terapistlere ya da eğitimcilere sunduğu öneriler bulunmamaktadır (Yazgan İnanç ve Yerlikaya, 2012).

Kaynakça:

Burger, J. M. (2006). Kişilik. İstanbul: Kaknüs Yayınları.

Yazgan İnanç, B., & Yerlikaya, E. (2012). Kişilik kuramları. Ankara: Pegem Akademi.

Rukiye AYDIN

Yıldız Teknik Üniversitesi - Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik /3. sınıf


İlgili Galeriler
Yorum Ekle
İsim
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
asfura - 1 yıl önce
Çok teşekkürler :)