Zararlı Alışkanlıklar Nelerdir ?

Zararlı Alışkanlıklar Nedir Zararlı Alışkanlıklar Ne Demektir Zararlı Alışkanlık çeşitleri Nelerdir

Zararlı Alışkanlıklar Nelerdir ?
14 Ağustos 2017 Pazartesi 00:32

Zararlı Alışkanlıklar

Alışkanlık Nedir?

Alışkanlık, farklı kaynaklarda farklı tanımlansa da psikolojik olarak bir iş, durum veya olgunun birey tarafından sürekli devam ettirilmesi, düzenli aralıklarla gerçekleştirilen bir davranış olarak tanımlanabilir (http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_bts&view=bts&kategori1=veritbn&kelimesec=12088). Zararlı alışkanlıklar ise bundan çok daha farklı bir tanıma sahiptir.

Zararlı Alışkanlık Nedir?

Zararlı alışkanlıklar ise bireyi o davranışı bağımlı olacak derecede sürdürmeye iten davranışlar olarak tanımlanabilir. Zararlı alışkanlıklar kavramı genelde sigara, alkol, uyuşturucu madde gibi bağımlılıkları çağrıştırsa da esasında aşırı derecede kahve tüketmek ve kahve tüketmediğinde kendini iyi hissetmemek gibi durumlar da zararlı alışkanlıklar arasında değerlendirilebilir (Büyükkaragöz, 1992).

Öte yandan, zararlı alışkanlıkları insan ruh ve beden sağlığına zarar veren her türlü alışkanlık olarak da açıklayabiliriz (MEB, 2013).

Zararlı Alışkanlık Türleri

Literatürde az önce belirtildiği gibi insan sağlığına zararı olan, bağımlılık düzeyindeki her türlü davranış bir zararlı alışkanlıktır: kahveden tutun da geceleri uyumayı engelleyecek düzeyde internette çok sık vakit geçirmeye kadar her tür bağımlı davranış aslında bir tür zararlı alışkanlıktır. Ancak zararlı alışkanlıkların temelde dört türden oluştuğunu söyleyebiliriz:

1- Alkol bağımlılığı

2- Sigara ve tütün bağımlılığı

3- Uyuşturucu madde bağımlılığı

4- Kumar bağımlılığı (MEB, 2013).

1- Alkol Bağımlılığı (Alkolizm)

Alkol bağımlılığı, bireyin çok aşırı derecede ve sıklıkta madde kullanması sonucu ortaya çıkar. Genellikle tüm bağımlılıklarda olduğu gibi burada da "bir kereden bir şey olmaz" mantığıyla hareket etme ve zaman içerisinde bağımlı olma şeklinde bir tablo karşımıza çıkar.

Yapılan araştırmalarda, alkol bağımlısı olan kişilerde diğer bağımlılara göre evli olma durumu daha sık gözlenmiştir (Bulut ve ark., 2006).

Alkol bağımlılığı, vücudu diğer bağımlılık yapıcı maddelere karşı da açık hale getirir, bu yüzden alkol bağımlılığını önlemek diğer bağımlılıkların da ortaya çıkmasının önünü kapatacaktır (http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi).

Genellikle erkeklerin kadınlara göre daha fazla alkol kullandığı tespit edilmiştir (Çakmak, 2006). Alkol bağımlılığı yaşının ülkemizde 11 yaşa kadar düştüğü Yeşilay tarafından belirtilmektedir (http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi).

Alkol Bağımlılığı Nedenleri

Alkol bağımlılığının sebepleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

- Kaygı,

- Stres,

- Depresyon,

- Yaşanılan stresli ve kaygılı durumun başkaları tarafından anlaşılmasını önleme,

- Sosyal kabul beklentisi,

- Uyum sağlama isteği,

- Gruptan dışlanma korkusu,

- Eğlenme isteği (Çakmak, 2006)

- Merak,

- Korku

- "Bana bir şey olmaz, ben bağımlı olmam" düşüncesi (http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi),

- "Ara sıra kullanmaktan bir şey olmaz" algısı

- "Benim iradem güçlüdür" veya "Ben kontrol edebilirim" şeklinde düşünmek de alkol bağımlılığının sebepleri arasındadır (X, Y, Z Kuşağında Teknoloji ve Ruh Sağlığı Sempozyumu).

Alkolizmin Yol Açtığı Sorunlar

Kişinin başta kendisi olmak üzere çevresinde de olumsuz sonuçlar doğuran alkolizmin yarattığı sorunlar aşağıda maddeler halinde verilmiştir:

- Alkolizm kalp, karaciğer, böbrek, mide, bağırsak ve beyin gibi organlarımıza zarar verir.

- Sinir sistemine zarar vererek kişinin bilincinin kapanmasına ve normal zamanda yapmayacağı davranışları yapmasına, hatalı davranışlar sergilemesine sebep olur.

- Kişi bilinçsiz olduğu için sağlıklı düşünemez ve bunun sonucunda çevresindeki insanlara zarar verebilir. Bunun en önemli örneği, aile içi şiddettir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ/WHO)'nün aralarında Türkiye'nin de yer aldığı bir araştırmasına göre, alkolizm yaşanan cinayetlerin %85'inin, ırza tecavüzlerin %50'sinin, şiddet olaylarının %50'sinin, trafik kazalarının %60'ının, kadına şiddet olaylarının %70'inin sebebidir (http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi).

- Özellikle hamile kadınların alkol kullanması bebeğe zarar vereceği için önerilmemektedir. Zira kullanılan madde plesanta yoluyla bebeğe de geçmekte ve henüz yetişkin bir birey kadar gelişmiş organlara ve vücut sistemlerine sahip olmamış bir insan yavrusunun sağlığına zarar vermektedir (Plotnik, 2009; http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi).

2- Sigara ve Tütün Bağımlılığı

Sigara ve tütün bağımlılığı, kişinin aşırı derecede, miktarda ve sıklıkta sigara ve tütün kullanması sonucunda ortaya çıkan bir bağımlılık türüdür. Özellikle ergenler arasında çok yaygındır ve TÜİK'in 2012'de yaptığı Küresel Yetişkin Tütün Araştırması'na göre tütün ve mamüllerinin kullanımı en fazla 25-34 ve 35-44 yaşları arasındadır. Aynı zamanda son zamanlarda medyada sigara kullanma yaşının 8'e kadar düştüğü gibi haberler de yer almaktadır (örn., http://www.bandirmayasam.com.tr/HD9754_sigara-kullanma-yasi-giderek-dusuyor.html).

Sigara ve Tütün Bağımlılığı Sebepleri

Sigara ve tütün bağımlılığının sebepleri de alkol bağımlılığınkine benzerdir. Özellikle ergenler arasında görülen bu bağımlılık türünde ergenlerin içinde bulunduğu gelişim dönemi itibariyle bir gruba ait olma ihtiyacı öne çıktığından ötürü, gruptan dışlanmamak, grup tarafından kabul görmek ve kendini "kanıtlamak" adına sigara içmeye başladıkları bilinen sebepler arasındadır.

Sigara ve Tütün Bağımlılığının Yol Açtığı Sorunlar

- Sigara kullanan bireylerde alkolizmde olduğu gibi bilinçsizlik durumu gözlenmez çünkü sigaranın vücutta bilinçsizlik yaratma etkisi yoktur. Bu yüzden bu kişilerde sigara/tütün yüzünden kontrolsüz davranma gibi bir eğilim söz konusu değildir.

- Sigara kullanan kişiler en başta içerdiği 400 farklı kimyasal madde sebebiyle kendi vücutlarına zarar verirler. Ancak "pasif içici" denilen, sigara dumanını dolaylı olarak solumak zorunda kalan/bırakılan kişiler de en az sigara içenler kadar dumandan olumsuz bir şekilde etkilenirler.

- Sigara ve tütün bağımlılığı, en başta kanser ve kalp krizi gibi hastalıklara davetiye çıkarır ancak erken yaşlanma, dudaklarda morarma, dişlerde lekelenme, nefes almada güçlük, tırnaklarda uzamama gibi sağlık problemlerini de beraberinde getirebilir.

- Ruhsal olarak kendini sağlıklı hissetmeme durumlarında da bireyler sigara içerek yaşadıkları olumsuz yaşam olaylarının sonucunu atlatmaya çalışabilirler. Ancak sigara, bireye her ne kadar keyif verse de sonucunda ruh ve beden sağlığına zararlı olduğu için bireylere bu tip durumlar karşısında duygularını ifade etmeyi öğrenme, kısa mesafeli yürüyüşler yapma, yoga ve meditasyon yapma, nefes egzersizleri gibi yöntem ve tekniklere başvurarak o olayın sonucunu gidermeye çalışmaları tavsiye edilebilir.

Sigara ve Tütün Nasıl Bırakılır?

- Bu tip durumlarda kişilere çözüm odaklı terapi gibi yaratıcı terapiler ve tekniklerle yardımcı olunabilir.

- Kişi sigarayı daha önce bıraktıysa ancak tekrar başladıysa, o zaman ona bir terapist olarak daha önce bunu başardığını ve onu "şimdi ve burada" tekrar başarabileceği mesajı verilmelidir.

- Psikolojide Guthrie'nin alışkanlıkları bırakmak için önerdiği 4 yöntemden biri olan eşik yöntemi (Erdemir, 2016) bu anlamda kurtarıcıdır. Eşik yöntemine göre değiştirilmek istenen, bırakılmak istenen davranış azar azar küçük adımlarla ilerleyerek bırakılır. Bu ne demektir? Mesela günde iki paket sigara içen birinin sigarayı birden bırakması mümkün değildir. Çünkü beynin yeni duruma alışması o kadar kolay olmayacaktır, dolayısıyla ilk gün iki dal içmemek ikinci gün üç dal içmemek şeklinde yavaş yavaş, aşama aşama gidilerek sigaranın bırakılması mümkündür.

- Özellikle daha önce sigarayı bırakmış kişilerin öyküsünü dinlemek de sosyal psikolojik açıdan baktığımızda, sigarayı bırakmak isteyen kişi için bir motivasyon kaynağı olacaktır.

- Sigarayı bırakmak için kişi kendini başta her bir dal sigara eksilterek içtiğinde ödüllendirebilir (mesela o gün akşam yemeğini dışarıda, sevdiği bir restaurantta yemek gibi), ardından bu davranış yerleşmeye başladığında kendini ara ara ödüllendirerek davranışın tamamen yerleşmesini sağlayabilir. Tabi, kişinin kendini kontrol etmesi zor olabilir, bu durumda çevreden birinden bu kontrol etme işlemini gerçekleştirmesi istenebilir.

- Sigara ve tütünü bırakmanın yollarından biri de Yeşilay'ın bu anlamda yaptığı kampanyaları, etkinlikleri takip etmek olabilir. Aynı zamanda bırakabilirsin.org adlı internet sitesinden de gerekli başvuru işlemlerini gerçekleştirmeniz mümkündür (http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/sigara-ve-tutun-bagimliligi).

not: Yukarıda sigara ve tütünü bırakmak için sayılan tüm maddeler, diğer bağımlılıkları aşmak için de kullanılabilir.

3- Uyuşturucu Madde Bağımlılığı

Uyuşturucu madde bağımlılığı, kişide bilinçsizlik yaratabilen, keyif verici uyuşturucu maddelerinin kullanımı sonucunda ortaya çıkar. Bazı maddeler tek kullanımda bağımlılık yaratırken bazıları üç-dört kez kullanıldığında bağımlılık yaratır. Ama sonuç olarak maddeyi bir seferlik bile kullanmak, vücuda zarar verir.

Madde kullanan bireylerin suça sürüklenme ihtimali kullanmayan bireylere göre 3 4 kat daha fazladır (X, Y, Z Kuşağında Teknoloji ve Ruh Sağlığı Sempozyumu). Özellikle cezaevlerinde, sokakta kalan insanlar da madde kullanımı için bir risk grubudur (Ögel, 2005).

Uyuşturucu Madde Bağımlılığının Nedenleri

Uyuşturucu madde bağımlılığı bireylerde çeşitli sebeplerden dolayı görülebilmektedir. Yine sigara ve alkol bağımlılığında olduğu gibi kişiler "bir kereden bir şey olmaz, ben iradeli biriyim, zayıf biri değilim, kendimi kontrol edebilirim" gibi yanlış düşüncelerle madde kullanımına başlayabilecekleri gibi mutsuzluk, depresyon, yakın ilişki kuramama, zayıf aile ilişkileri, bir gruba ait olamama gibi etmenler de madde bağımlılığını başlatabilir.

Uyuşturucu Madde Bağımlılığının Yarattığı Sonuçlar

- Özellikle maddenin vücuda enjekte edildiği bölgelerde morarma, ağrı, yaralanma vb belirtiler söz konusu olabilir. Hatta ileri boyutlarda kişinin organı alınmak zorunda kalınabildiği için sakatlıklar ortaya çıkabilir.

- Madde, kişiye başlangıçta mutluluk, enerji ve adeta uçma hissi, hafiflik verir. Zaten genellikle kişiler bu hissi aldıkları için maddeyi kullanmaya devam ederler. Ancak sonucunda hem ruh hem beden sağlığı bu durumdan ağır derecede olumsuz etkilenir.

- Kalp çarpıntısı, göz kızarıklıkları, bilinçsiz davranışlar, bulantı, kusma, zehirlenme gibi etkileri olabilir (http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/madde-bagimliligi).

- Kişi, maddenin etkisi altındayken bilinçsizdir, ne yaptığının ve ne söylediğinin farkında değildir; bu yüzden olumsuz sonuçlar doğuracak davranışlar sergileyebilir. Hatta geçtiğimiz yıllarda birçok kişinin ölümüne sebep olan bonzainin bir gencin evin çatısından düşerek ölmesine sebep olduğu bilinmektedir.

Uyuşturucu Madde Bağımlılığının Tedavisi

Uyuşturucu madde bağımlılığının tedavisinde mutlaka bir psikoterapi yardımı alınmalıdır. Bu kişilerin vücutlarında yaralanmalar, morarmalar görülebilir; bu yüzden bu kişilerin bir tıp uzmanından da destek görmesi gerekir.

Kişinin kullandığı madde ne olursa olsun, maddeyi kullandığı süre ve miktar ne olursa olsun sosyal, biyolojik, psikolojik boyutlardan birinde veya ikisinde ya da hepsinde bir sorun varsa ortada bir problem vardır ve dolayısıyla o kişinin yardım alması gerekir (X, Y, Z Kuşağında Teknoloji ve Ruh Sağlığı Sempozyumu).

4- Kumar Bağımlılığı

Sonucunda büyük maddi manevi kayıplara yol açan kumar da bir diğer zararlı alışkanlık türüdür. Kumar bağımlılığı, daha çok erkeklerde görülmekle birlikte kadınlarda da görülür. Genelde kumar bağımlılığına alkolizm de eşlik eder (Büyükkaragöz, 1993).

Kumar Bağımlılığının Nedenleri

- Kişi, kaybetmeye tahammül edemediği için oyunu oynamaktan geri duramaz ve bu yüzden kumara devam eder.

- Yenilgi korkusu, çevre baskısı, hor görülme, maddi yetersizlik ve ödenemeyen borçlar da kumara devam etmenin veya kumara başlamanın nedenleri arasındadır.

- Diğer bağımlılık türlerinde olduğu gibi, kumar bağımlılığında da kişi özentilik ve kendini ispatlama gibi amaçlarla da kumar oynar ve en sonunda yenilip tekrar oynama isteği şeklinde bu bir kısır döngü halini alır.

- Kumar bağımlılığında kişi kaybettikçe kendini suçlu hisseder ve suçluluğunu kapatmak için oyun oynamayı bırakmaz (Büyükkaragöz, 1993).

- Eğlence ve heyecan arama isteği de kişinin kumar oynamasının sebepleri arasında gösterilebilir (http://www.guncelpsikoloji.net/psikoloji-haberleri/insan-neden-kumar-oynar-h4796.html).

Zararlı Alışkanlıkların Tedavisi ve Önlemler

- Zararlı alışkanlıklar, psikoterapi ile tedavi edilebilir. Özellikle, uyuşturucu madde bağımlılıklarında psikoterapi şarttır. Ancak tek başına psikoterapi yetersiz kalabilir, zira beden de bu durumdan olumsuz etkilenmiştir; bu sebepten ötürü zararlı alışkanlıkların tedavisinde tıp uzmanlarından da yardım alınmalıdır.

- Zararlı alışkanlıkların tedavisiyle ilgili pek çok kurum, kuruluş ve dernek faaliyet göstermektedir. Bunların başında ülkemizde 1920'lerden bu yana çalışmalarda bulunan Yeşilay Derneği gelmektedir. Bu tarz dernekler bağımlılıkların tedavisinde çok önemli yere sahiptir.

- Bağımlılığı önleyici çalışmalar düzenlenebilir. Bu anlamda okul rehber öğretmenlerine büyük iş düşmektedir. Özellikle okul çevresinin güvenli tutulması çok önemlidir çünkü bu çevrelerde öğrenci sayısı fazladır ve madde satışı çok kolay gerçekleşebilmektedir.

- Bağımlılığı önleyici farkındalık çalışmaları yaparken bu çalışmaları üst üste yapmamakta da fayda vardır, zira bu konunun sürekli konuşulması insanlarda merak uyandırabilir ve kişileri madde kullanmaya yöneltebilir. Bu yüzden bu çalışmaları yaparken çok dikkatli olunmalıdır.

- Ailelerin çocuklarıyla iletişimi düzgün olmalıdır, ebeveynler çocuklarına karşı ne kadar hoşgörülü olursa çocuklar da sıkıntılarını o kadar kolay paylaşacak ve dolayısıyla çocuklar madde kullanımına yönelmeyeceklerdir.

- Çevredeki uyaranlar kişiyi madde kullanımına teşvik edici nitelikte olmamalıdır. Son zamanlarda bu konuyla ilgili yaygınlaşan kamu spotları ve televizyonlarda sigaranın, alkolün bulanıklaştırılarak gösterilmesi bu konuda bir farkındalık yaratabilir ancak tek başına bu ikisi elbette yeterli değildir.

- Okullarda öğrencilere boş zamanlarını kaliteli bir şekilde değerlendirebilecekleri aktiviteler düzenlenebilir. Bu, zararlı alışkanlıklardan korunmada önemli bir yere sahiptir (Büyükkaragöz, 1993).

Kaynakça:

Büyükkaragöz, S.(1993). Zararlı alışkanlıklardan ve eğitici önlemler. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (2): 73-81.

Bulut, M., Savaş, H.A., Cansel, N., Selek, S., Kap, Ö., Yumru, M. ve Vırıt, O. (2006). Gaziantep Üniversitesi alkol ve madde kullanım bozuklukları birimine başvuran hastaların sosyodemografik özellikleri. Bağımlılık Dergisi, 7(2):65-70.

Çakmak, S.Ş. (2006). Kaygı duyarlılığı ölçeği–düzeltilmiş formunun psikometrik özellikleri ve Türk üniversite öğrencileri ve hasta grubunda içme nedenleri ve alkol kullanımı ile ilişkisi. Sosyal Bilimler Bitirme Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi.

Ögel, K. (2005). Madde kullanım bozuklukları epidemiyolojisi. Türkiye Klinikleri J Int Med Sci, 1(47):61-64.

MEB.(2013). Zararlı alışkanlıklar. http://mebk12.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/33/08/715703/dosyalar/2013_12/06022845_zararlalkanllar.ppt

http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi

X, Y, Z Kuşağında Teknoloji ve Ruh Sağlığı Sempozyumu. (23 Nisan 2016). Arel Üniversitesi, İstanbul.

http://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/madde-bagimliligi

Plotnik, R. (2009). Psikoloji'ye giriş. İstanbul: Kaknüs Yayınları.

Erdemir, E.İ. (6 Eylül 2016). Alışkanlıklarımızı bırakmanın 4 yolu: Guthrie'nin kuramı. Güncel Psikoloji. http://www.guncelpsikoloji.net/ogrenme-psikolojisi/aliskanliklarimizi-birakmanin-4-yolu-guthrie-nin-kurami-h5663.html

Serap ILGIN


İlgili Galeriler
Yorum Ekle
İsim
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
beğendim - 2 yıl önce
çok teşekkürler sayenizde performansdan 95 aldım
Avatar
Sevda - 2 yıl önce
Güzel olmuş
Avatar
bir dost - 1 yıl önce
sunumum vardı adamın dibisiniz
Avatar
muz kız - 8 ay önce
gerçekten güzel
Avatar
Mastehllll4928 - 8 ay önce
Sunumumda uyuşturucuya geldiğimde uçma hissi verir kısnında herkes gülünce bende gülmek zorunda kaldım
Avatar
8976 - 5 ay önce
güzel ama bira az gibi
Avatar
Rendek - 5 ay önce
Bence guzel olmus
Avatar
Dolunay - 5 ay önce
Ok güzel bir yazı olmuş.